ყველაზე ძველი წიგნები

დღეს წიგნი იმდენად ჩვეულებრივი ნაწილია ჩვენი ყოველდღიურობის, რომ ძნელია წარმოვიდგინოთ დრო, როცა მისი არსებობა ჯერ კიდევ წარმოუდგენელი იყო. თუმცა ადამიანის სურვილი, საკუთარი ცოდნა, რწმენა და ამბები მომავალი თაობებისთვის შეენახა, თავად წიგნზე ბევრად ძველია. ტექსტები თავდაპირველად სხვადასხვა მასალაზე იქმნებოდა, ხოლო დროთა განვალობაში ფურცლების შეკვრამ წიგნის ის ფორმა შექმნა, რომელსაც დღეს ვიცნობთ.
ამიტომ კითხვას – „რომელია მსოფლიოში ყველაზე ძველი წიგნი?“ – ერთი მარტივი პასუხი არ აქვს. ყველაფერი იმაზეა დამოკიდებული, რას ვუწოდებთ წიგნს: უძველეს შემორჩენილ ხელნაწერ კოდექსს, მთლიანად შენარჩუნებულ წიგნს თუ უძველეს დათარიღებულ ნაბეჭდ გამოცემას.
ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადრეული კოდექსია Codex Sinaiticus, რომელიც IV საუკუნის შუა ხანებით თარიღდება. იგი ბერძნულ ენაზე, პერგამენტზეა გადაწერილი და ქრისტიანული ბიბლიის ერთ-ერთ უძველეს თითქმის სრულ ხელნაწერს წარმოადგენს. მისი შემორჩენილი ნაწილები დღეს ოთხ დაწესებულებაშია დაცული – ბრიტანეთის ბიბლიოთეკაში, ლაიფციგის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში, რუსეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკასა და წმინდა ეკატერინეს მონასტერში.
რამდენიმე საუკუნით მოგვიანებით, VIII საუკუნის დასაწყისში, შეიქმნა St Cuthbert Gospel – პატარა წიგნი, რომელიც იოანეს სახარების ტექსტს შეიცავს და დღემდე თავისი თავდაპირველი ყდითაა შემორჩენილი. ბრიტანეთის ბიბლიოთეკის ოფიციალური კატალოგი მას ევროპის უძველეს მთლიანად შემორჩენილ წიგნად მიიჩნევს. მისი დამწერლობა დაახლოებით 710–730 წლებით თარიღდება, ხოლო ყდის დეკორაცია – დაახლოებით 700–730 წლებით.
მაგრამ წიგნის ისტორია მხოლოდ ხელნაწერებით არ შემოიფარგლება. ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გარდატეხა ბეჭდვის გამოგონებას უკავშირდება – და აქ ევროპას კი არა, ჩინეთს უნდა გავყვეთ.
868 წლის 11 მაისით თარიღდება ჩინეთში შექმნილი „Diamond Sutra“, რომელიც ბრიტანეთის ბიბლიოთეკის საერთაშორისო დუნჰუანის პროგრამის მიხედვით მსოფლიოში უძველესი დათარიღებული ნაბეჭდი წიგნია. მისი ტექსტი ხის საბეჭდი ბლოკებით დაიბეჭდა შვიდ ფურცელზე, რომლებიც შემდეგ დაახლოებით ხუთმეტრიან გრაგნილად შეაერთეს. წიგნის ბოლოს არსებული კოლოფონი ზუსტად გვამცნობს მისი შექმნის თარიღსა და დამკვეთს – Wang Jie-ს.
ევროპაში კი წიგნის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გარდამტეხი მომენტი XV საუკუნეში დადგა. იოჰან გუტენბერგის ბიბლია, რომელიც დაახლოებით 1454–1455 წლებში მაინცში დაიბეჭდა, ევროპის პირველი დიდი ფორმატის ტიპოგრაფიული ბიბლია იყო. Library of Congress აღნიშნავს, რომ მისი ბეჭდვის დასრულების ზუსტი თარიღი ბოლომდე დადგენილი არ არის; არსებული მონაცემებით, იგი 1454–1455 წლებით თარიღდება.
უძველესი წიგნების ისტორიაში ყველაზე შთამბეჭდავი ალბათ მათი ასაკი კი არა, მათი გადარჩენაა. პერგამენტზე დატანილი ასოები, საუკუნეების წინ შეკრული ყდები და ხელით გადაწერილი გვერდები დღესაც გვაკავშირებს ადამიანებთან, რომლებიც ჩვენამდე ასობით და ათასზე მეტი წლით ადრე ცხოვრობდნენ.
წიგნის ფორმა იცვლებოდა – გრაგნილი კოდექსმა შეცვალა, ხელნაწერი ბეჭდურმა გამოცემამ, სხვადასხვა საწერი მასალა კი თანდათან უფრო მოსახერხებელმა მატერიამ ჩაანაცვლა. მაგრამ ადამიანის სურვილი უცვლელი დარჩა: სიტყვა არ დაკარგულიყო.


